Maand van de Geschiedenis: Lichaam & Geest
Null
Brandewijn gemengd met buskruit. Daarmee behandelen Engelse soldaten zichzelf in 1809, in een kerk in Veere.
In oktober is Lichaam & Geest het thema van de Maand van de Geschiedenis. Hoe zorgen mensen vroeger voor hun lichaam? En wat komt er volgens hen na de dood? In vijf van onze monumenten zie je dat nog terug: onder een kerkvloer in Veere, in een oude ziekenzaal in Aduard, op de muren van graven in Aardenburg, op het portaal van de Oostkerk in Middelburg en in de ridderzaal van Kasteel Radboud.
Loop je door de Grote Kerk Veere, kijk dan naar beneden. Onder een glazen plaat in de vloer liggen de sporen van een boiler voor hete baden. Hij komt er waarschijnlijk in september of oktober 1809, en duikt weer op in 2018, als de kerk een nieuwe betonvloer krijgt.
In 1809 nemen Engelse troepen Walcheren in, in de strijd tegen Napoleon. Bij het bombardement raakt de kerk zwaar beschadigd en kerkdiensten zijn niet meer mogelijk. Steeds meer soldaten worden ziek, en de kerk wordt een noodhospitaal. Tegen malaria nemen ze hete baden.
Het is niet de laatste keer dat er zieken in de kerk liggen. In 1811 moet de kerk helemaal leeg om ziekenhuis te worden, en vanaf 1832 is het een militair hospitaal. Uit 1811 is nog iets te zien: alle grafzerken gaan dan kapot, behalve twee van hugenoten (Franse protestanten). Van de brokken maakt men dorpels onder de ramen, en die zitten er nog steeds.
2. Voormalige ziekenzaal Sint Bernardusabdij, Aduard: de oudste ziekenzaal van Nederland
Het klooster is de Sint Bernardusabdij. Cisterciënzer monniken uit het Friese Klaarkamp stichten het eind twaalfde eeuw. Zij willen terug naar een eenvoudig kloosterleven. Het werk op het land doen de lekenbroeders.
Eind zestiende eeuw wordt de katholieke stad Groningen veroverd. De ziekenzaal wordt dan een protestantse kerk en school, met een woning voor de meester. Vier jaar later bepalen de Staten van Stad en Ommelanden dat het gebouw moet blijven staan, ook met die nieuwe functie.
Verder is er van de abdij niets meer over. Sta je nu voor de kerk in Aduard, dan kijk je naar de oudste bewaarde ziekenzaal van Nederland.
3. Sint-Bavokerk, Aardenburg: papegaaien op het graf
In 1672 belegeren de Franse troepen van Lodewijk XIV Aardenburg. Met hulp van de inwoners houden de soldaten in de stad de aanval tegen. Gevangen Franse militairen gaan naar de Sint-Bavokerk, en daar krijgen ook de gewonden zorg. In Zeeland heet de kerk vaak Sint-Baafskerk.
In 1949 komen bij graafwerk onder het koor en de dwarsbeuk veertien beschilderde, bakstenen grafkelders tevoorschijn, uit de dertiende en veertiende eeuw. Op de muren zie je Maria, de kruisiging van Christus, bloemen en kruisen. Er staan ook papegaaien en paradijsvogels op. Ze verbeelden de overgang van het leven op aarde naar de hemel.
Aardenburg is dan een bloeiende handelsstad, en de graven horen bij de rijke elite. Wie er precies liggen, weet niemand. Een aantal grafkelders kun je bekijken als je de kerk bezoekt.
4. Oostkerk, Middelburg: een geraamte en een adelaar
Protestantse kerken uit de zeventiende eeuw zijn meestal sober. Bij de Oostkerk is dat anders. Kijk bij de ingang maar eens omhoog.
Bovenin het portaal houden een zeemeerman en een zeemeermin het wapen van Middelburg vast, het symbool van een zeestad. Boven hen spreidt een adelaar zijn vleugels. Hij verbeeldt de opgang naar de hemel.
Aan de buitenkant van de kerk ligt ook een gebeeldhouwd geraamte, in een kleiner, gebogen bovenstuk (een fronton). Het herinnert aan de vergankelijkheid. Direct erboven zie je engelen met slingers van vruchten en bloemen, als beeld van het leven.
Van 1660 tot 1734 is de ridderzaal van Kasteel Radboud een kerk. Daarna vergaderen er mensen, en is de zaal ook concertzaal, ruimte voor de schutterij en een tijd ook opvang voor zieken. In de negentiende eeuw wordt er zelfs gegymd.
In 1887 doet provinciaal archivaris Gonnet een voorstel. Maak van het kasteel een kantongerecht, een rechtbank voor kleinere zaken, of een Rijkskrankzinnigengesticht, zoals een psychiatrisch ziekenhuis dan heet. Het wordt het kantongerecht. Na de restauratie, in 1897, is de ridderzaal de voorzaal van die rechtbank.
Nu is het kasteel een museum, en loop je zelf de ridderzaal in.
Meer lezen?
Over de Engelse invasie van 1809 en wat die betekent voor Veere schrijft collega Jeroen van der Werf in De Grote Kerk in Veere en de invasie van 1809. Over de ridderzaal van Kasteel Radboud en het plan uit 1887 lees je meer in ons jaarverslag 2025, vanaf pagina 70.
Meer over het thema lees je op de site van de Maand van de Geschiedenis.
