OOSTKERK

Bouwstijl en symboliek

De zeventiende-eeuwse Oostkerk valt op vanwege zijn geornamenteerde toegangsportaal met beeldhouwwerk. Dit lijkt tegenstrijdig, omdat bij protestante kerkbouw vaak wordt gedacht aan sobere architectuur. Maar het tegendeel is waar. Ondanks de afwezigheid van splendeur en heiligenbeelden, hebben de architecten van de Oostkerk door middel van de toegepaste bouwstijl en het symbolischebeeldhouwwerk een rijke architectuur gecreëerd. Het godshuis is namelijk in de Hollands-classicistische stijl opgetrokken. Zowel Pieter Post als Arent van ’s Gravesande waren belangrijke vertegenwoordigers van het destijds modieuze Hollands classicisme. Deze bouwstijl baseerde zich op de klassieke architectuur en werd sterk beïnvloed door de publicaties van Italiaanse architecten als Andrea Palladio (1508-1580). In deze stijl stond een streng mathematisch model centraal, waarmee de decoraties, zoals pilasters, frontons, festoenen (een gebeeldhouwde slinger met fruit, bladeren en/of bloemen) en beeldhouwwerk in overeenstemming moesten zijn. Bekende bouwwerken in deze stijl zijn het Mauritshuis in Den Haag en het (als stadhuis gebouwde) paleis op de Dam in Amsterdam. 

Het beeldhouwwerk heeft een symbolische betekenis, voornamelijk van het leven en de dood, en is vooral terug te vinden aan het exterieur. De symboliek is kenmerkend voor de Oostkerk. Zo bevinden zich in het fronton van het toegangsportaal een gebeeldhouwde zeemeerman en zeemeermin die het wapen van Middelburg vasthouden. Ze zijn het symbool van een maritieme stad. Hierboven bevindt zich een adelaar met gespreide vleugels. De vogel representeert de opgang naar de hemel. In het kleinere segmentvormige fronton ligt een gebeeldhouwd geraamte. Deze staat symbool voor de vergankelijkheid. Direct hierboven wordt weer het leven gesymboliseerd door engelen met festoenen van vruchten en bloemen. De zes festoenen onder de vensters zijn een goed voorbeeld van de representatie van het leven en de dood. Verwijzingen naar leven en dood zijn ook te vinden in het interieur van de kerk. Zo is de dood nadrukkelijk aanwezig in de vorm van de graven in de kerk en in de in de koepel geschilderde namen van werklieden die tijdens de bouw of latere onderhoudswerkzaamheden zijn overleden. De doopvont staat daarentegen voor het (nieuwe) leven. 

Middelburgse kerk voor brand behoed. De 21-jarige huisschilder Bram Calliber, vloog de steigers op, bereikte de vuurhaard en wist de vlammen uit te trappen. Door dit moedige optreden heeft Bram de Oostkerk waarschijnlijk voor een ramp behoed.
— Leeuwarder courant, 20 mei 1957

De reformatie

De Nederlandse Gouden Eeuw werd niet alleen gekenmerkt door welvaart, rijkdom en voorspoed, maar ook door nieuwe, protestantse geloofsstromingen binnen het christendom. Het protestantisme kwam in de zestiende eeuw op als reactie tegen de leer en de praktijken van de rooms-katholieke kerk. De afscheiding van het rooms-katholicisme staat bekend als de reformatie. Een berucht moment uit deze woelige periode is de beeldenstorm uit 1566. In dit jaar bestormden aanhangers van het protestantisme, die door de katholieken ‘ketters’ werden genoemd, kerken en kloosters. Ze plunderden de gebouwen en vernielden de vele schilderingen, altaren, kunstwerken en heiligenbeelden. Volgens de protestanten had hun nieuwe geloof de door de arme burgers bekostigde pracht en praal allemaal niet nodig. Na de reformatie namen ze de kerkgebouwen van de katholieken over voor hun eigen eredienst. 

Ook in Middelburg vond deze reformatie plaats. Vanwege de snelle groei van de bevolking, verzocht de kerkenraad van de toenmalige Nederduits Gereformeerde Kerk (later de Hervormde Kerk) het stadsbestuur in 1644 om het aantal kerken in Middelburg uit te breiden. De Oostkerk uit de periode 1647 tot 1667 was de eerste kerk in de stad die speciaal voor de protestante eredienst werd gebouwd.  

De architecten

De Oostkerk was het werk van meerdere architecten. Het eerste ontwerp uit 1646-1647 was in Hollands-classicistische stijl en werd vervaardigd door de architect en beeldhouwer Bartholomeus Fransz. Drijfhout (1605-1649) uit Den Haag. Drijfhout werd bijgestaan door de architect en kunstschilder Pieter Jansz. Post (1608-1669). Post is bij het grote publiek bekend als ontwerper van het Maastrichtse stadhuis en Huis ten Bosch in Den Haag. In 1646 was hij officieel benoemd tot hofarchitect van stadhouder Frederik Hendrik. Het stadsbestuur wenste een kruiskerk, maar op advies van Drijfhout werd er gekozen voor centraalbouw. De architect had namelijk een koepelkerk voor ogen. De centraalbouw paste bij de protestante eredienst, waar het woord van God centraal stond en de preekstoel in het midden van de ruimte gesitueerd werd. Ter gelegenheid van de eerstesteenlegging in 1648 werd op een zilveren troffel het eerste ontwerp van Drijfhout en Post gegraveerd. Dit eerste ontwerp zag er anders uit dan het uiteindelijke ontwerp. Zo lag de ingang in een portiek met vier zuilen met daarboven een driehoekig fronton. De koepel werd bekroond door een klokkentoren. 

In 1649 overleed Drijfhout en moest er een nieuwe architect gezocht worden. Pas in 1655 volgde Arent Arentsz. van ’s Gravesande (ca. 1610-1662) Drijfhout op in de functie als stadstimmerman. In de zes tussenliggende jaren lag de bouw zo goed als stil. Van ’s Gravesande werd door het twijfelende stadsbestuur verzocht om het ontwerp te herzien. De achtkantige plattegrond hield Van ’s Gravesande aan. Hij wijzigde echter de voorgevel en veranderde de klokkentoren in een lantaarn. De kerk kreeg hierdoor eenzelfde vorm als de Marekerk in Leiden uit 1639-1649, eveneens een ontwerp van Van ’s Gravesande. De architect heeft de voltooiing van de Oostkerk niet mee gemaakt. In 1662 overleed hij en werd hij opgevolgd door de stadstimmerman Louis Jolijt. Onder diens supervisie kwam de kerk uiteindelijk in 1667 gereed. 

Gezicht op Trompenburgh in 1794, H. Numan.

Gezicht op Trompenburgh in 1794, H. Numan.

BEZOEK HET MONUMENT


De Oostkerk is niet meer in gebruik als kerk. De nieuwe exploitant, Stichting de Oostkerk, organiseert verschillende activiteiten en stelt de voormalige kerk open voor publiek op aangegeven dagen. Kijk op de website voor meer informatie.

Bezoekadres

Oostkerkplein 1
4331 TL Middelburg