BURCHT VAN OOSTVOORNE

De Heren en Vrouwen van Voorne

“In 1372 reeds, bij de dood van Machteld van Voorne, moet de bewoning van Voorne’s aanzienlijke bezit zijn gestaakt. Korte tijd later zette het verval in. De eens zo trotste burcht ging afbrokkelend de eeuwen door tot slechts schamele resten overbleven.” 

‘Beschamend verval van Oostvoorne’s Burcht’, Trouw, 2 mei 1959

In de geschreven bronnen is weinig terug te vinden over de burcht van Oostvoorne. We weten net zomin wanneer hij gesticht is, als wanneer hij verwoest werd. Wel weten we wie de stichters en bewoners waren, namelijk de heren en vrouwen van Voorne. Ondanks de vrij korte middeleeuwse periode waarin ze de heerlijkheid Voorne hebben geregeerd, zijn ze onmiskenbaar belangrijk geworden voor de Nederlandse architectuurgeschiedenis. Het is dankzij deze familie dat we vandaag de dag de funderingen van een van onze oudste motteburchten kunnen bewonderen. Maar wie waren de Voornes?

De burcht stond ooit voor het machtige rijk en de trots van de heren en vrouwen van Voorne. De relatie van deze familie met Oostvoorne begint bij de broers Floris (1156-1174) en Dirk van Voorne (ca. 1175-1189). Als mogelijke stichter van de burcht wordt de zoon van Dirk, Hugo van Voorne (1189-1213) gezien. Dit wordt vermoed omdat zijn huis te Poortvliet tijdens de Loonse oorlog (1203-1206) met de grond gelijk werd gemaakt. In deze oorlog werd gestreden om de opvolging van graaf Dirk VII van Holland door diens dochter Ada van Holland en zijn broer Willem van Friesland. Hollandse edelen schaarden zich bij beide partijen. Zo werd Ada gesteund door Hugo. De Zeeuwen namen hem dit niet in dank af en verwoestten zijn huis. Als nieuw onderkomen zou hij na de Loonse oorlog de burcht te Oostvoorne gebouwd hebben. Na de stichting van de burcht heeft de familie van Voorne twee eeuwen lang een aanzienlijk geslacht gevormd. Zo regeerden ze vanuit de burcht als burggraaf van Zeeland over het grensgebied tussen Holland en Zeeland. De burggraaf was na de graaf de hoogste edelman in Zeeland. De hoofdtaak van de heren van Voorne was het vervangen van de graaf bij zijn afwezigheid. Maar ook op bestuurlijk gebied hadden ze een vinger in de pap. Daarbij zetten ze zich in voor de ontwikkeling van het gebied. Zo beschermden ze het land tegen overstromingen door middel van het bedijken van polders, bouwden ze kerken en bevorderden ze de handel door Brielle stadsrechten te verlenen. De Voornes zorgden voor economische welvaart en voorspoed. Helaas ging dit niet altijd op voor de burcht van Oostvoorne. Na de val van het geslacht van Voorne hadden de opeenvolgende eigenaren namelijk weinig interesse om de burcht en de bijgebouwen permanent te bewonen, met verval tot gevolg. Desondanks werd de burcht in de periode 1372-1436 provisorisch bewoond door het geslacht van Beieren. Het is dan ook aan gravin Jacoba van Beieren (1401-1436) te danken dat de burcht zijn bijnaam ‘Jacobaburcht’ heeft gekregen.

Als de opgravingen van den burcht zoo blijven doorgaan zal Nederland een zeer belangrijk historisch bouwwerk rijker zijn, en Oostvoorne in het bezit komen van een bezienswaardigheid welke duizenden bezoekers zal trekken
— ‘De burcht te Oostvoorne’, De Tijd, 21 februari 1934

Het mottekasteel

De ruïne van de burcht van Oostvoorne is een van de oudst resterende kastelen in Nederland èn een schoolvoorbeeld van een mottekasteel. Dit bijzondere type kasteel is ontstaan in de hoge middeleeuwen. Deze periode kende onstuimige jaren waarin kleine oorlogen, continue veranderende machtsverhoudingen en natuurgeweld een grote rol speelden. Hierdoor kwam er steeds meer behoefte aan bescherming. Vanaf de elfde eeuw ontstond daarom de eerste vorm van het kasteel: een versterkt huis op een kunstmatig aangelegde, omgrachte heuvel (motte). Hieraan dankt dit type zijn naam: het mottekasteel. Dit bouwwerk in hout en later in steen, was een eenvoudige, verdedigbare woontoren (donjon). De meeste mottekastelen konden hun eerste, primitieve stadium door de onrustige tijden niet ontgroeien en verdwenen al snel. Van degene die zich wel ontwikkelden gedurende de late middeleeuwen, resteren er slechts weinige. Van de in 1200 gebouwde burcht in Oostvoorne resteren momenteel slechts de omgrachte heuvel en delen van het muurwerk. Het dieptepunt lag echter in 1842, nadat het Rijk de ruïneuze restanten overnam. De fundamenten van de burcht werden toen begraven onder een laag zand. 100 jaar later kwam hier weer een einde aan. In 1934 werd de zandheuvel ontgraven en vervolgens onderzocht door Jan Kalf (1873-1954) van het toenmalige Rijksbureau voor de Monumentenzorg. Hij moest naar eigen zeggen onder ongunstige omstandigheden werken. De werkzaamheden werden namelijk door ”weinig werklustige werkloozen” verrichtDeze werklozen waren in Oostvoorne aan het werk in het kader van de Werkverschaffing. 96 jonge mannen konden minstens twee jaar aan het werk worden gehouden. Toch bleek deze tijd langer te zijn. Het kostte uiteindelijk meer dan 25 jaar om de aanwezige fundamenten enkele meters weder op te bouwen. Deze lange tijd was onder andere nodig voor het opsporen van de grote stenen van het kasteel die door ‘kapers’ weggesleept waren om thuis een schuurtje of een muurtje te bouwen. De duizenden opnieuw opgemetselde stenen geven vandaag de dag weer een indruk van de omvang, de indeling, de bouwwijze en de bouwgeschiedenis van het mottekasteel. 

 
  Reconstructie van de burcht, getekend door A.L. Oger, 1935

Reconstructie van de burcht, getekend door A.L. Oger, 1935

De burcht en voorburcht 

Op een, oorspronkelijk door een natte gracht omgeven, heuvel staat nagenoeg in het midden een donjon, omgeven door een ringmuur. Het door den ringmuur omsloten burchtplein is aan de westzijde verbonden aan een poortgebouw. Het poortgebouw was met een brug over de gracht gekoppeld aan een voorburcht (Hof van Voorne).”

Jan Kalf, ‘De ontgraving van den burcht te Oostvoorne’, 1935

Omstreeks 1200 werd als uiting van de macht van het geslacht Voorne op een motte de burcht van Oostvoorne gebouwd. Ter verdediging van het kleine eilandje Oostvoorne verrees een tien meter hoge woontoren met muren van bijna drie meter dik. De toegang van de burcht lag bij het poortgebouw aan de voet van de motte. Vanuit het poortgebouw kon men via een trap het ommuurde burchtplein bovenop de motte bereiken. De ringmuur was een schildmuur die de burcht beschermde tegen aanvallers. Tegen deze schildmuur stonden stenen pijlers waarop bogen hebben gerust. Deze droegen een drie meter brede weergang. Voordat deze stenen weergang er stond, was er een houten versie die aan de buitenzijde van de muur hordijzen droeg. Dit waren kleine, tijdelijke, houten stellages die over de schildmuur heen werden gebouwd. In de vloer zaten gaten, waardoor men stenen, hete olie of pek kon gooien op de aanvallers die zich onderaan de muur bevonden. De ringmuur werd aan de buitenzijde versterkt met twee halfronde torens. Tegenover het poortgebouw stond een rechthoekige toren waaraan een kleine aanbouw gestaan heeft. De motte werd omsloten door een gracht. Voor de burcht lag de voorburcht, het Hof van Voorne, waar zich onder andere de ridderzaal, een kapel, stallen, keukens en een badhuis bevonden. Hier verbleef de hofhouding en de werklui. De burcht van Oostvoorne moet voor de middeleeuwse man een indrukwekkend bouwwerk zijn geweest. Echter heeft de burcht niet heel lang van zijn machtige status mogen genieten. Gedurende de tweede helft van de vijftiende eeuw raakte het kasteel immers ernstig in verval, waardoor in 1534 de voorburcht voor sloop werd verkocht. In 1552 werd de donjon deels afgebroken uit vrees voor een dreigende invasie door de Fransen. Zij zouden zich met behulp van het hoge gebouw kunnen oriënteren in de omgeving. Dankzij de inzet van de werklozen uit het Werkverschaffingsproject kunnen wij vandaag de dag een kleine glimp van het ooit zo majestueuze gebouwen opvangen. 


 

Bezoek het monument

De ruïne is vrij toegankelijk te bezoeken. De sleutel van de toegangspoort is af te halen bij MFC De Meander aan de Vlinderslag 3. Graag vooraf reserveren op 0181-487455.

Bezoekadres

Ruïne van de Burcht van Oostvoorne

Hoflaan 3-5

3233 AN Oostvoorne