STENEN BAAK

De Baak

De ruim vijftien meter hoge Stenen Baak heeft overwegend blinde muren die in gele baksteen zijn opgetrokken. De toren telt drie geledingen, die zijn gescheiden door een natuurstenen waterlijst. De geledingen versmallen naar boven toe. In iedere geleding bevinden zich aan elke zijde twee muurankers. Deze ankers verbinden de gevels met de inwendige houtconstructie van trekbalken op muurstijlen en korbelen. Deze constructie dateert uit circa 1965. De toegang tot de baak aan de zuidzijde wordt gevormd door een halfronde, gewelfde doorgang, die van binnenuit kan worden afgesloten met een massief houten deur. In zowel de oost- als de westgevel zijn lichtspleten met een natuurstenen omlijsting gesitueerd. De bovenste twee geledingen hebben aan de oostzijde een venster met een luik. Toen de baak nog in gebruik was als vuurtoren, stond op de toren een houten opbouw met glas-in-loodramen onder een tentdak, de zogenoemde lantaarn. Hierin stookten de wachters ‘s nachts voortdurend een kolenvuur. De benodigde kolen takelden zij naar boven. De vele glas-in-loodruitjes van de lantaarn zorgden ervoor dat het kolenvuur van grote afstand zichtbaar was. De centrale schoorsteen op het tentdak voerde de rook af. In de lantaarn stonden twee waterreservoirs gereed om een eventuele brand snel te kunnen blussen. Met de aanleg van de batterij verloor de Stenen Baak haar functie als vuurtoren. Het zou echter pas tot het jaar 1850 duren eer de baak officieel buiten gebruik werd gesteld. In de tussentijd werd aan het begin van de negentiende eeuw de lantaarn verwijderd. Hiermee kwam ook de positie van de baak ter discussie te staan. Er zijn in 1812 zelfs plannen gemaakt om de Stenen Baak te verbouwen tot een reduit, een zelfstandig verdedigbaar werk binnen een fort. Maar ook afbraakplannen passeerden de revue. Toen de vissers van Brielle in 1906 vernamen dat het Ministerie van Oorlog van plan was de bouwvallige baak af te breken, kwamen zij in opstand, omdat de toren voor hen nog altijd een nuttig oriëntatiepunt was. Hierdoor heeft de baak standgehouden. Zelfs toen in de jaren dertig van de vorige eeuw instorting dreigde, door enorme scheuren en vandalen die stenen van het gebouw meenamen, bleef de toren overeind. Zijn broodnodige restauratie kwam in 1939, toen de scheuren in de toren door de Rijksgebouwendienst werden hersteld. In 1965 en 2003 vonden de twee andere grote restauraties plaats. Hierdoor is de Stenen Baak, ondanks dat de zee tegenwoordig op enige afstand ligt, een markante kusttoren van de oude vesting Brielle gebleven. 

Detail van het bovenste gedeelte van de Stenen Baak.

Detail van het bovenste gedeelte van de Stenen Baak.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Vestibulum id ligula porta felis euismod semper.
— Jonathan L.

De vuurtorens

De Vuurtorens

De Stenen Baak op het eiland Voorne is een voormalige vuurtoren (baak) uit 1630. De baak staat aan de Heindijk, ten noordoosten van Oostvoorne en ten noordwesten van Brielle. De vuurtoren werd gebruikt om de vaarroute vanaf zee naar de Brielse haven aan te geven. Dankzij de hoogte van de toren was deze overdag al van verre zichtbaar. `s Nachts werd de baak door een vuur verlicht. De huidige baak is niet de oudste vuurtoren van het eiland. Hij heeft zowel houten als stenen voorgangers gehad. Een van de eerste stenen voorgangers stond echter niet op de plaats van de Stenen Baak aan de Heindijk, maar aan een kanaal bij de huidige Zwartelaan. Dit kanaal verbond de burcht van Oostvoorne met Brielle. Deze achthoekige bakstenen toren met drie verdiepingsvloeren en een houten dak was globaal tussen 1360 en 1390 gebouwd. In 1551 werd de toren uit angst voor een Franse invasie volledig vernield. In 1937 werden de bewaard gebleven fundamenten herontdekt en vervolgens in 1964 ontgraven en enigszins opgemetseld. In 1559 werd in de directe omgeving een nieuwe stenen vuurtoren gebouwd. Deze vierkante toren werd opgetrokken met bakstenen die afkomstig waren van de deels gesloopte burcht van Oostvoorne. De toren stond er slechts een zeer korte periode. In 1568 werd hij alweer gesloopt vanwege de dreiging van de aankomende Tachtigjarige Oorlog. Naast de stenen vuurtorens, hebben er ook meerdere houten torens gestaan. Na 1593 werden er twee nieuwe houten bakens (de zogenoemde kapen) gebouwd, waarvan één op de plaats stond waar nu de Stenen Baak staat. Deze kapen brandden verschillende malen af. Na de zoveelste brand besloot het stadsbestuur in 1630 tot de bouw van een stenen baak op de plaats van de afgebrande houten exemplaren. De reden om de bakens steeds weer te herbouwen, was dat zij noodzakelijk waren voor de scheepvaart om de haven van Brielle te bereiken. De huidige Stenen Baak is in opdracht van het Brielse stadsbestuur ontworpen door Maerten Cornelisz. Paeyse. Hij was de stadstimmerman en was tevens bij de uitvoering betrokken. Omdat de bouw van de toren hoge kosten met zich mee bracht, wendde de stad Brielle zich tot de Staten van Holland en West-Friesland voor financiële ondersteuning, die ze toegewezen kreeg. Op 11 november 1630 was de bouw van de Stenen Baak gereed. 

Batterij de Stenen Baak

De Stenen Baak was een belangrijk herkenningspunt voor de schippers die de monding van de Maas binnenvoeren. Maar de plek was niet alleen van belang voor de scheepvaart. Ook in militair opzicht had de locatie een strategische betekenis. Tot aan de achttiende eeuw konden vijandelijke schepen ongehinderd de monding van de Maas passeren. Met name het zuidelijke deel van het gewest Holland ondervond hiervan een toenemende dreiging. De vestingstad Brielle zou daarbij als eerste onder vuur komen te liggen. Aan het begin van de achttiende eeuw was een dergelijke aanval zeker niet uitgesloten. De Franse dreiging onder leiding van de Zonnekoning Lodewijk de Veertiende was duidelijk merkbaar. Het zuidelijke deel van de Maasmonding kon vanaf de locatie van de Stenen Baak verdedigd worden, wat deze plek tot de ideale situering voor een militaire versterking maakte. Daarom werd hier mogelijk aan het begin van de achttiende eeuw een klein fort aangelegd.  In de loop der tijd groeide het fort uit tot een batterij. Een batterij was de plaats waar kanonnen werden opgesteld. In feite was de batterij een eenvoudig verdedigingswerk. In 1781 werd de batterij bij de Stenen Baak vernieuwd, waarbij drie wachthuizen, twee kruitmagazijnen en enkele loodsen voor de berging van het materiaal en de munitie gebouwd werden. Na 1783 werd er een kogelgloeioven bij de batterij gerealiseerd. In deze oven werden de kogels verhit voordat ze met een kanon werden afgeschoten, zodat ze de vijandelijke schepen in brand konden zetten. De batterij bij de Stenen Baak maakte deel uit van de Stelling van de Monden van de Maas en het Haringvliet. Deze verdedigingslinie bestond uit twaalf batterijen die rondom het eiland Voorne waren aangelegd om stand te houden tegen eventuele aanvallen vanuit zee. In 1918 werd de batterij bij de Stenen Baak opgeheven als vestingwerk. Momenteel zijn alle bijgebouwen van de voormalige batterij verdwenen. Enkel de kogelgloeioven resteert nog. Dit is echter niet het achttiende-eeuwse gebouw, maar een reconstructie uit 1957. Eveneens zijn de aardwerken van de oude batterij in het landschap gereconstrueerd. 

BEZOEK HET MONUMENT


De toren is sinds juli 2004 voor het publiek opengesteld en functioneert sindsdien als dependance van het Historisch Museum Den Briel. Indien u de Stenen Baak wilt bezichtigen, kunt u voor meer informatie en de openingstijden terecht op onderstaande website van het museum.

Bezoekadres

Katteweg
3233 LW Brielle